धर्सो

कुनै मानिसको असी वर्षको ओठको मुस्कान, मनका उछ्वास अनि स्मृतिका पत्रहरू केवल पाँच डलरमा लिलाम हुन सक्छन् भन्ने कुरा मैले हेदरको हरियो चौरमा उभिएर मात्र थाहा पाएँ ।

मौसम जान्न हातमा कफी बोकेर मूलढोकाबाट यसो बाहिर निस्केको थिएँ, बाहिरको चिसोले जाडो दैलोमै आइसकेको सङ्केत गर्‍यो । रुखका नाङ्गा हाँगाहरू आकाशतिर फर्किएर कुनै मौन प्रार्थना गरिरहेझैँ देखिन्थे । कसोकसो आँखा हेदरको मूलढोकामा पर्‍यो । ढोकैनिर गत्तामा गाढा नीलो मसीले लेखिएको साइन थियो— ‘यार्ड सेल’ । मलाई केही किन्नु त थिएन, तर पनि मेरा पाइलाहरू अनायासै हेदरका चौरतिर मोडिए ।

हेदर अर्थात् सिन्सिनाटी, ओहायोको मेरी छिमेकी । एकासी वर्षीया रैथाने अमेरिकन । गत साता मात्र दुई दिन थलिएर उनी संसारबाटै बिदा भएकी थिइन् । शान्त, मिजासिली र सहयोगी स्वभावकी हेदरको अन्त्येष्टिका बेला मेरा पनि आँखा नरसाइरहन सकेनन् ।

एउटा सिङ्गो जीवनका अवशेषहरू चौरमा असरल्ल छरिएका थिए । पुराना भाँडाकुँडा, लेस बुनिएका टेबलक्लोथ, रङ उडेका तस्बिरका फ्रेमहरू, पुराना दूरबिन र क्यामेराहरू, केही थान गरगहना र लत्ताकपडा, थरीथरीका फर्निचर, सत्तरीको दशकका ‘नेसनल जियोग्राफिक’ पत्रिका र केही किताबहरू । कसैको जिन्दगीको अनमोल इतिहास आज मात्र केही डलरमा नयाँ मालिक पर्खिरहेको थियो ।

हेदरका नातिनातिना, जसले वर्षौंसम्म यो घरको बाटो बिराएका थिए, आज बडो व्यावसायिक बनेर प्रत्येक सामानको मूल्य तोक्दै यार्ड सेलमा आएका ग्राहकसँग मोलतोल गरिरहेका थिए । उनीहरूका लागि ती सामानहरू ठाउँ ओगट्ने कबाड मात्र थिए, जसलाई चाँडोभन्दा चाँडो पन्छाएर उनीहरू यो घर ‘रियल इस्टेट’ मा सूचीबद्ध गर्न चाहन्थे ।

म कफीको चुस्की लिँदै हेदरको चौरमा बेढङ्गले फिँजाइएका ती निर्जीव तर बोल्न खोजिरहेका सरसामानमा आँखा नचाइरहेको थिएँ । खल्तीमा फोन थर्थरायोे । हतार–हतार फोन निकाल्दा स्क्रिनमा चम्कियो— ‘आमा, भिडिओ कल’ ।

नेपालबाट आमाको फोन आउँदा जहिले पनि मभित्र एउटा अज्ञात डरले डेरा जमाउँथ्यो । मैले हतारिँदै हरियो बटन थिचेँ र चौरको एउटा कुनामा सरेँ, जहाँ हेदरको पुरानो गुलाबको बोट चिसोले कठ्याङ्ग्रिएर ठिङ्ग उभिएको थियो ।

इन्टरनेटको कमजोर गतिका कारण स्क्रिनका पिक्सेलहरू फुट्दै र जोडिँदै गरे । मानौँ, प्रविधिले मेरो र मेरो विगतको दूरीलाई एउटा चर्किएको ऐनाले जसरी टुक्रा–टुक्रामा देखाउँदै थियो । केही सेकेन्डपछि स्क्रिन सङ्लियो । उता घाम ढल्किँदै गरेको गोधूलि साँझ थियो । क्यामेराको लेन्स अलि माथि फर्किएकाले सुरुमा मैले आमाको चाउरिएको निधार, उनले कोरेको सेतो कपालको सिउँदो र पछाडिकोे घरको धुरीजस्तो मात्र देखेँ ।

“हेलो बाबु ! सुन्दै छस् ?” आमाको स्वर फोनको स्पिकरबाट अलि खस्रो र थाकेको जस्तो सुनियो ।

“सुन्दै छु आमा ! तपाईं कहाँ हुनुहुन्छ ? त्यहाँ पछाडि केको होहल्ला छ ? के भइरहेछ त्याँ ?” मैले चस्माको सिसा पुछेर एकै सासमा सोधेँ । मेरो आवाजमा सिन्सिनायटी, ओहायोको चिसो हावाभन्दा बढी एउटा चिसो डर मडारिरहेको थियो ।

ठ्याक्कै त्यही बेला, यता यार्ड सेलमा एउटी रैथाने महिलाले हेदरको त्यो पुरानो, खैरो रङको ‘रकिङ चेयर’ मात्र पाँच डलरमा किनेर आफ्नो पुरानो कारको डिकीमा जसोतसो कोची । त्यो त्यही कुर्सी थियो, जसमा बसेर हेदर दिनभरि आफ्ना हातका औँलाहरू फर्काउँदै, उनकै भाषामा ‘विगतका बुट्टाहरू’ बुन्ने गर्थिन्, घण्टौँ किताबमा भुल्थिन् र छोरा अनि नातिनातिनाको बाटो हेर्थिन् । हेदरका दैनिकीको लामो साक्षीको अन्त्य त्यसरी मात्र पाँच डलरमा भयो ।

उता फोनको स्क्रिनमा, आमाको फोनको क्यामेरा अलि तल सर्‍यो । आमा सिकुवाको गुन्द्रीमा बस्नुभएको थियो । उहाँको अनुहारमा साँझको मधुरो प्रकाश थियो, तर आँखा ओसिला देखिन्थे । उहाँको पछाडि हाम्रो त्यो विशाल आँगन थियो, जहाँ मेरो बाल्यकालका अनगिन्ती पाइलाका डोबहरू थिए । रातो माटो र गोबरले लिपिएको त्यो आँगन आज अनौठो र बिरानो लागिरहेको थियो । घरको मूलढोकाको देब्रे खोपामा काठको ठेकी थिएन, मकै सुली रित्तो थियो र ढोकाको सँघारमा पूजा गर्ने तामाको दियो थिएन ।

कम्मरमा खुकुरी र हातमा नाप्ने फित्ता, मानिसहरू पिँढीबाट बाको पुरानो सन्दुक र आमाको दाइजोमा आएको दराज आँगनमा निकालिरहेका थिए ।

यता यार्ड सेलमा दुई जना बलिया अश्वेत युवाहरू ओक काठले बनेको हेदरको गर्‍हुँङ्गो खाट उठाउँदै थिए । त्यो त्यही खाट थियो, जहाँ उनले आफ्ना सपनाहरू देखिन्, जहाँ उनका छोराछोरी जन्मिए र जहाँ उनले आफ्नो अन्तिम सास फेरिन् । उनीहरूले त्यो खाटलाई ‘युहल’को भाडाको ट्रकमा हुत्याए । एउटा मान्छेको अन्तिम विश्रामस्थल यसरी सडकमा घिसारिँदै गर्दा एउटा धातुको कर्कश आवाज सुनियो, जुन मेरो कानको जाली छेडेर भित्रैसम्म पुग्यो ।

“बाबु !” आमाले एउटा लामो सुस्केरा हाल्नुभयो । मलाई लाग्यो, त्यो सुस्केराको तातो बाफ हजारौँ माइलको प्रशान्त महासागर पार गरेर मेरो फोनको स्क्रिन हुँदै मेरो अनुहारसम्मै आइपुग्यो । “आज मालपोतमा गएर लालपुर्जा पास गरिदिएँ बाबु ! अब यो घर, यो आँगन हाम्रो रहेन ।”

मेरो हातको कफीको मग फुत्तै भुइँमा झर्‍यो । सायद आमाले पनि चाल पाएको हुनुपर्छ । मेरो हात र औँलाहरू अररा भए । घाँटीमा अचानक काँचो निबुवाको टुक्रा आएर अड्किएजस्तो, निल्नु न ओकल्नुझैँ भयो ।

“जेठाले पनि त्यही भन्यो बाबु,” आमाले फरियाको छेउले आँखाको डिलतिर पुछ्दै भन्नुभयो, “तँ सात समुद्रपारि छस्, फर्केर आउने ठेगान छैन । जेठा र बुहारी अनि नातिनातिना पनि सहरमै रमाएका छन् । यो गाउँको बूढो घर कुर्ने को छ र बाबु अब ? भत्किएर खण्डहर हुनुभन्दा किन्ने मान्छेले किन्छु भन्दा मैले नाइँ भनिनँ । आखिर म पनि त डाँडाको जून भइहालेँ क्यार !”

माथि आकाशमा गजधुम्म बादल तेर्सिए । मेरा मनमा पनि काला बादल मडारिए । आँखामा गाउँको घरआँगन झलझली नाच्न थाल्यो । घर दायाँपट्टिको निबुवाको बोट, जसको हाँगामा दाइ र म चढेर मच्चिन्थ्यौँ । असोजको महिनामा जब त्यसमा लटरम्मै भएर पहेँला निबुवाहरू फल्थे, बोटै अलिक नुहेको हुन्थ्योे । बा भन्नुहुन्थ्यो— ‘मुन्छे पनि तेसरी नै नुहेको जाती, घमन्डले कोही उँभो लागे पो !”

सबैभन्दा बढी मलाई सम्झना आयो, त्यो मुख्य ढोकाको चौकोसको । अग्राखको त्यो पुरानो चौकोस झन्डै आधा फुट चौडा हुँदो हो, जहाँ उभ्याएर बाले प्रत्येक दसैँको टीका लगाएपछि सिसाकलमले मेरो उचाइ नाप्नुहुन्थ्यो र एउटा सानो धर्सो तान्नुहुन्थ्यो । ‘यो साल बाबु दुई अंगुल बढेछ,’ बा मुस्कुराउँदै भन्नुहुन्थ्यो । ती सिसाकलमका धर्साहरू मेरो उचाइको नापो मात्र थिएनन्, ती त यो घरको इतिहासमा मेरो अस्तित्वका प्रमाण थिए । आज ती सिसाकलमका धर्साहरू कोही अपरिचितको हत्केलाबाट मेटिँदै थिए । घर किन्नेले पुरानो सबै भत्काएर त्यहाँ कङ्क्रिटको भित्ता ठड्याउने तयारी गर्दै थियो ।

यता यार्ड सेलमा, गोलो चस्मा लगाएको एउटा केटाले हेदरले वर्षौंसम्म सँगालेका, पाना पहेँलिएका किताब र पत्रपत्रिकाका दुई बाकस मात्र तीन डलरमा किन्यो । ती किताबका पानाहरूमा हेदरका औँलाका सयौँ डोब थिए होलान्, कुनै दुःखद हरफमा उनका आँसुका टाटाहरू सुकेका थिए होलान् । तर आज ती केवल रद्दी कागजको भाउमा बिक्री भए । इतिहासको लिलामी कति शान्तसँग तर कति क्रूर रूपमा हुन्छ !

आमाले फोनको क्यामेरा अलि घुमाउनुभयो । “हेर त बाबु, त्यो तुलसीको मठमा कति झार उम्रेछ,” आमाको स्वरमा एउटा गहिरो ग्लानि थियो । सुकिसकेको तुलसीको बोटको जरामा माटो थिएन, धमिराले खाएको खैरो धूलो मात्र बाँकी थियो । “तैँले रोपेको अम्बाको बोट त काटेर उधिनिसकेछन् नयाँ साहूले, त्यहाँ मोटर बस्ने ग्यारेज बनाउने रे !”

मेरा बाल्यकालका कथाहरू, मेरा विश्वासका जराहरू र मेरा बाआमा र दाजुका पदचापका स्मृतिहरू सबै एउटा कानुनी कागजको पाना, लालपुर्जाको दस्तखतसँगै नामेट हुँदै थिए ।

ठ्याक्कै त्यही पल, यता यार्ड सेलको कुनामा राखिएको सानो सिसाको बाकसबाट एउटी अपरिचित किशोरीले हेदरको बिहेको सुनको औँठी निकाली । जीवनभरिको प्रेम, समर्पण र वाचाको त्यो पवित्र निसानी, जसलाई हेदरले आफ्नो श्रीमान् बितेको बीस वर्षसम्म पनि औँलाबाट फुकालेकी थिइनन्, अब मात्र बीस डलरको ‘भिन्टेज ज्वेलरी’ बनेको थियो । त्यो किशोरीले औँठी आफ्नो हतारिएको औँलामा घुसाउँदै साथीलाई देखाएर मुस्कुराई र भनी— “कूल, इजन्ट इट ?”

मभित्र एउटा ऐना फुट्यो । त्यो ऐना, जसमा मैले अहिलेसम्म आफ्नो ‘सफल’ र ‘सम्भ्रान्त’ पहिचान देख्दै आएको थिएँ ।

मनमा अनेक ज्वारभाटा उठे । मैले एउटा लामो र चिसो सास तानेँ । मनको भारी अलिकति हलुङ्गो भयो । “ठिकै हो आमा,” आवाजलाई सकेसम्म सामान्य र तार्किक बनाउने प्रयास गरेँ, “कोही नबस्ने, ओत नलाग्ने घर राखेर पनि के गर्नु ? तपाईं पनि अब दाइभाउजूसँगै सहरमै बस्न थालिहाल्नुभो । गाउँमा बिरामी पर्दा उपचार गर्न अस्पताल पनि छैन । त्यहाँको जाडोले तपाईंका घुँडा झन् दुख्छन् । सहरमा सुविधाको कमी छैन ।”

मेरो मुखबाट खै कसरी हो, बडो व्यावहारिक सुनिने शब्दहरू बर्सिए । तर ती शब्दहरू मेरै कानमा खोक्रो र बनावटी सुनिए । यो त्यही व्यावहारिकता थियो, जसको ओढ्ने ओढेर मैले आफ्नो थातथलो छाडेको थिएँ ।

हामी यस्तै त भएका छौँ— नितान्त व्यावहारिक । सफलताको दौडमा हामीले आफ्नै जराहरू काटेर गमलामा सारिएका ‘बोनसाई’ बिरुवाजस्ता भएका छौँ । बाहिरबाट हेर्दा चिटिक्कका, पातहरू पनि बुट्टा कुँदिएका जस्ता । तर त्यही बोटका जरालाई टेक्ने र फैलने आफ्नै जमिन छैन । गमलाको थोरै कृत्रिम माटो र नियन्त्रित पानीमा हामी आफूलाई ‘अन्तर्राष्ट्रिय’ भन्दै सम्झौता गरिरहेका छौँ । हामीले डलरको कमाइ, क्रेडिट स्कोर र तीसवर्षे रिनमा किनेको ड्राई–वाल र काठको घरलाई सफलता मान्यौँ । वास्तविक माटो र गोबरको सुगन्ध आउने आँगन सदाका लागि गुमायौँ । यहाँको घरको भित्तामा कतै सिसाकलमले उचाइ नापेको धर्सो छैन, यहाँ त केवल भित्तामा झुन्ड्याइएका कृत्रिम चित्रहरू मात्र छन् र ती कहिल्यै जीवन्त लाग्दैनन् ।

ट्याक्टर स्टार्ट गरेको अनि गुडेको कर्कश आवाज फोनमा प्रस्टै सुनियो । यता भने मेरो सोचाइमा ब्रेक लाग्यो ।

अब हामी पनि जानुपर्छ ।” आमाले फरियाको सप्को मिलाउँदै भन्नुभयो । मैले मलिनु आवाजमा भनेँ, “आफ्नो ख्याल राख्नू, आमा । तपाईंहरू सुखी भए मलाई पुग्छ ।”

आमाले फोन काट्नुभयो ।

फोनको कालो स्क्रिनमा मैले आफ्नै अनुहारको प्रतिविम्ब देखेँ । त्यो अनुहारमा एउटा अज्ञात क्लान्ति थियो, एउटा पराजित सिपाहीको जस्तो शून्यता ।

म हेदरको चौरमा एक्लै उभिएको थिएँ । यार्ड सेल लगभग सकिसकेको थियो । मानिसहरू आ–आफ्ना गाडीमा अरूको जिन्दगीका टुक्राहरू लोड गरेर गइसकेका थिए ।

उनको घर रित्तो भएको थियो र हजारौँ माइल पर, मेरो पनि । पृथ्वीको दुई विपरीत कुनामा, दुईवटा इतिहासहरू आज एकैसाथ भत्किएका थिए । एउटा भौतिक रूपमा ढलेको थियो, अर्को कानुनी रूपमा मेटिएको थियो । मलाई अचानक महसुस भयो— घर भनेको इँटा, सिमेन्ट र काठ मात्र होइन रहेछ । घर त त्यो अदृश्य डोरी रहेछ जसले हामीलाई हाम्रो माटो, हाम्रो संस्कृति र हाम्रा पुर्खाहरूको स्मृतिसँग बाँधेर राख्छ । आज, मैले त्यो डोरी आफैँले काटेको थिएँ, निकै ‘व्यावहारिक’ र ‘आधुनिक’ भएर ।

म आफ्नो घरतिर बढेँ र म आफ्नो तीसवर्षे मोर्टगेजको घरको ढोका खोलेर भित्र पसेँ । घरभित्र सेन्ट्रल हिटिङको तातो हावा चलिरहेको थियो, तर मलाई एक तमासको जाडो लागिरहेको थियो ।

सात वर्षीया छोरी, रिया लिभिङ रुमको महँगो कार्पेटमा बसेर आइप्याडमा गेम खेलिरहेकी थिई । उसलाई आज हाम्रो एउटा ठूलो पुस्तैनी पहिचानको जग सधैँका लागि भत्किएको अत्तोपत्तो थिएन ।

म बिस्तारै उसको नजिक गएँ । मेरो गोजीमा एउटा ठुटो सिसाकलम थियो, जुन मैले अफिसबाट बिर्सेर ल्याएको थिएँ ।

“रिया,” मैले उसलाई बोलाएँ ।

उसले आइप्याडबाट आँखा नहटाई सोधी— “एस, ड्याड ?”

“यता आऊ त, तिम्रो हाइट नापौँ,” मेरो आवाज अलि काँप्यो ।

ऊ अनौठो मान्दै उभिई । मैले उसलाई हाम्रो अमेरिकी घरको सेतो, सुक्खा ड्राई–वालको ढोकाको चौकोसमा उभ्याएँ । उसको टाउकोको तहमा मैले सिसाकलमले एउटा गाढा धर्सो तानेँ ।

रियाले पछाडि फर्केर त्यो धर्सो हेरी, “ह्वाट इज दिस, ड्याड ?” हाँस्दै अङ्ग्रेजीमा सोधी— “यो त भित्ता फोहोर भयो नि । अब ममी खुसी हुँदिनन् ।”

“यो फोहोर होइन, रिया,” मैले उसका साना र सफा हत्केलाहरू आफ्ना खस्रा हातमा लिँदै भनेँ, “यो तिम्रो सुरुवात हो । यो घरमा तिम्रो अस्तित्वको पहिलो रेखा हो । अब प्रत्येक वर्ष हामी यहाँ तिम्रो उचाइ नाप्नेछौँ ।”

रियाले मेरो कुरा कति बुझी, कति बुझिन, तर उसले मलाई अँगालो हाली । उसको साना हत्केलाको न्यानोपन मेरो छातीमा सरेर गयो ।

मैले झ्यालबाट बाहिर हेरेँ । बाहिर हेदरको ड्राइभ वेमा यार्ड सेलको साइन पन्छाइसकेको थियो । लन सुनसान थियो । कागजका कप र न्यापकिनका टुक्राहरू यत्रतत्र छरिएका थिए । लन उजाड देखिन्थ्यो । नेपालको हाम्रो घरआँगन पनि उजाडिएको थियो ।

एकै छिन गम्भीर भएर सोचेँ । मन बुझाउन मनैभित्र कुराका तानाबाना बुनेँ, ‘त्यो घरआँगन लालपुर्जाको कागजमा, नयाँ मान्छेको नाम लेखिए पनि, काठको चौकोस ढलाइए पनि, बाले सिसाकलमले कोरेका ती उचाइका धर्साहरू वास्तवमा ती काठमा मात्र सीमित थिएनन् । ती त मेरा मनका पत्रहरूमा छापिएका रहेछन् । मेरो नसाको रगतमा बगिरहेका रहेछन् । मेरो स्मरणमा नमेटिने भएर बसेका रहेछन्, जसलाई संसारको कुनै पनि मालपोत कार्यालय वा घर किन्ने साहूले मेट्न सक्ने थिएन ।’

मैले रियाको कपाल सुमसुम्याएँ । मलाई थाहा थियो, जराहरू काटिए पनि, नयाँ माटोमा नयाँ पालुवा पलाउन सक्छ । मैले आज यो विदेशी भित्तामा पहिलो धर्सो कोरेको थिएँ— एउटा नयाँ इतिहासको, एउटा नयाँ पर्खाइको, मेरो विगतजस्तै बलियो र जीवन्त हुने आशामा । बाहिरको चिसो हावा कोठामा सलबलायो । मलाई अचानक हाम्रै गाउँको तुलसीको बास्ना मिसिएको चिसो हावाले स्पर्श गरेझैँ भयो ।